دانشنامه ایران باستان

(سرپرست: استاد امید عطایی فرد)

1. چرا دانشنامه؟

در فرهنگ ایرانی دانش و خرد از ارج بسیار زیادی برخوردار بوده است و ایرانیان نخستین کسانی بودند که به نگارش دانشنامه ها دست یازیدند. نامدارترین و بزرگترین دانشنامه کهن جهان: اوستا می باشد که همایشی از همه ی دانشهای شناخته شده ی آن روزگار را در بر داشت. امروزه نیز بایسته است میراث ملی نیاکان خود را دوباره گردآوری و از گزند به دور داریم.

2. گستره کار

محدوده و پهنه ی پژوهشها از نقطه ی صفر تاریخ ایران تا پایان ساسانیان، و با نگرش به این مرزهاست:

*مرزهای فلات ایران (از رودهای جیحون و سند تا فرات)

*مرزهای سیاسی ایران (بستگی دارد به قلمرو سلسله ها)

*مرزهای فرهنگی ایران (بستگی دارد به قومهای ایرانی خارج از حوزه ی سیاسی ایران)

نکته: قومها و مردمان ایرانی که در این پهنه می گنجند: ایلامیان، سومریان، کلدانیان، کاسپیان، سکاها، سرمت ها، بابلی ها، هیتی ها، میتانی ها، هوری ها، اورارتویی ها (ارمنیان)، کیمری ها، مادها تا ساسانیان. (در این باره خواندن کتاب «ایران بزرگ» / امید عطایی فرد / انتشارات اطلاعات، برای همه ی همکاران بایسته است.)

3. زمینه ها و شاخه ها

معماری و شهرسازی، موسیقی، اخترشناسی، ریاضی و هندسه، نقاشی، پیکره سازی، سفالگری، بافندگی، جانورشناسی، گیاه شناسی، روانشناسی و روانپژوهی (ماوراءالطبیعه)، پزشکی، دین و عرفان و فلسفه، زمین شناسی، ورزش، جشن و آئین، خط و الفبا، زبان شناسی، شعر و ادب، بازی و نمایش، استوره شناسی، جامعه شناسی، حقوق، پوشاک و ....

4. گزینش و انتخاب رشته

هر فرد می تواند زمینه و موضوع دلخواهش را آزادانه برگزیند. برای پیوستن به ما هیچ شرط سنی و تحصیلی و عقیدتی در میان نیست. تنها شرط: داشتن عشق و تعهد و انجام برنامه هاست. کسانی که به اینترنت دسترسی دارند می توانند در هر شهر و کشوری که هستند وارد همکاری شوند.

5. روش و شیوه ی پژوهش

*نقل قول و یادداشت برداری باید بدون هیچگونه دستبرد و ویرایش انجام شود.

*در آخر و پای هر یادداشت، نام کتاب و شماره صفحه ذکر شود. (برای نمونه: ایران بزرگ، 34)

*شناسنامه و مشخصات کامل کتاب های مرجع در یک صفحه ی جداگانه نوشته شود.

(نام نویسنده، مترجم، نام ناشر یا نام تارنما (وب سایت)، نوبت چاپ، سال چاپ)

*افرادی که یک موضوع مشترک برگزیده اند با راهنمایی سرگروهشان به کار می پردازند. سر گروه ها با سرپرست در پیوند خواهند بود. گزینش و ویرایش نهایی با سرپرست می باشد. ریزه کاریها و جزئیات بیشتر در نشستهای حضوری و تارنگار سرپرست آموزش داده می شود.

*همکارانی که رایانه دارند یادداشتها را به این رایانامه بفرستند:

artabaz@hakhamaneshian.ir

*مراجع اصلی: ایرانیکا، لغتنامه دهخدا، ویکی پدیا و فرهنگ ها و کتاب های مرجع مربوط به هر رشته.

دو کتاب کلی و سودمند: تاریخ علم در ایران (مهدی فرشاد) + سهم ایران در تمدن جهان (حمید نیرنوری)

پژوهش: استاد امید عطایی فرد

پلونیوس یکی از مورخین یونانی در قرن اول پیش از میلاد که از ایران دیدار کرده می گوید: "وقتی من در ایران بودم شعاع کره ی زمین و انحنای زمین را اندازه می گرفتند. اکنون اگر بخواهند شعاع زمین را اندازه بگیرند، اگر اخترشناسی و ریاضی ندانند، نمی توانند کاری انجام دهند. در همین زمان، در یونان زمین را مسطح می دانستند که دور آنرا آب فرا گرفته است. البته یک توضیح شاعرانه هم در ایلیاد در این زمینه و خانه ی معشوقش دارد و می گوید: "خانه ی معشوق من در مرکز آتن است، آتن در مرکز یونان است و یونان هم در مرکز زمین است. بنابر این همه ی اجرام و همه ی آسمانها و همه ی کهکشانها به دور خانه ی معشوق من می چرخد. البته از نظر هنر و زیبایی توصیف قشنگی است ولی وقتی که وجه علمی آنرا در نظر بگیریم و همراه آنچه که در یشت ها از جمله در "آبان یشت" درباره ی کره ی زمین نوشته شده و از گردی زمین صحبت می کند با هم بسنجیم می بینیم که در ایران آن زمان دانشی بوده که در یونان نبوده.

از اینها گذشته این "سئنه" ی ایرانی که نام بردم پس از مرگش به اسطوره تبدیل شد و سینا هم از سئنه و سئنه به معنای پزشک مطلق بوده؛ سیمرغ که در شاهنامه آنده همین کلمه ی سئنه است و در واقع به معنی پزشک است که درمان می کند.

ما می گوییم پور سینا یا ابن سینا یا فرزند سینا. اگر به کتاب های فرهنگ واژه ها مراجعه کنید می بینید که نوشته اند ابوعلی سینا پسر فلان، پسر فلان، پسر فلان ... تا پنج پشت نامبرده اند که همه عربی است، در حالیکه نمی توانسته ابن سینا تا پشت پنجم همه اش عربی باشد ولی می بینیم که اینگونه نوشته اند. برای خالی نبودن عریضه، جد ششم او را پور سینا نوشته اند و من خیال می کنم همگی ساختگی است. ابن سینا به معنی پزشک زاده است. یعنی او کسی است که از خانواده ی پزشک بوده و این پور سینا بازمانده ی همان سئنه ی 700 سال قبل از میلاد بوده. چنانکه کسی که تمام عمر در دریا بسر می برد او را فرزند دریا می خوانند. موردی که من واقعاً نتوانستم حل کنم این است که می گویند ابوعلی سینا، فرزند فلان. او اصلاً فرزند نداشت که به او پدر علی یا ابوعلی یا بوعلی بگویند. حال چگونه او را پدر علی می خوانند، نمیدانم!

در مورد یونانیان سخن گفتم، در اینجا باید بگویم فیثاغورث که از نخستین فیلسوفان و ریاضی دانان یونانی است. او 20 سال در ایران و بابل بسر برده است. بابل هم در آن زمان بخشی از ایران بوده. در قدیم رسم بوده، بخصوص این رسم را یونانیان داشتند که هرچه را از هرکجا می گرفتند به نام خود می نوشتند و از اصل آن نام نمی بردند. در شرح حال فیثاغورث می گویند، او "دانش مغان" آموخته بود. فلسفه ی نور فیثاغورث که خورشید را مرکز می دانست نحن تأثیر ایرانی بوده که به کرویت گردش زمین به دور خورشید باور داشت. حرف او را نپذیرفتند تا زمان "کپرنیک".

ما در ایران باستان فیلسوف بزرگی داشتیم به نام "اُستانِس"؛ او اهل ری بود. او به "مَس مغان" مشهور بود. "مَس" به معنی "بزرگ" است که هنوز در میان زرتشتیان یزد و کرمان گفته می شود. گاهی هم به او زرتشت زمان می گفتند. او در زمان خشایار شاه به مصر که جزو ایران بود می رود و در معبد مَمفیس ساکن می شود.

گفتیم که مصر جزو ایران بوده، کتیبه ای در مصر پیدا شده که داریوش بزرگ در آن می گوید: "من، داریوش، پادشاه پارس، دستور دادم میان اینجا و دریای پارس آبراهی بسازند که این دریا را به دریای پارس پیوند دهد." (ساخت کانال سوئز)

اُستانِس که در معبد ممفیس ساکن شده بود، شاگردانی داشت. یکی از این شاگردان "دموکریت" یا "ذیمقراطیس" بود. دموکریت کسی است که واضع فلسفه ی اتمی و ذره گرایی است که از استادش اُستانِس فرا گرفته بود.

دانشنامه ای در یونان از زمان قدیم از کسی به نام "پاپیوس" مانده (اگر اسمش را درست گفته باشم). او از اُستانِس نام می برد و می گوید او یک فیلسف طبیعی بوده و فلسفه ی او را شرح می دهد که می گوید: "طبیعت خودش خودش را اداره می کند و بازسازی می کند به شرطی که ما آنرا از بین نبریم." این حرفی است که هنوز هم پابرجاست و ما باید مواظب محیط زیست و زندگی باشیم. در همان دانشنامه پاپیوس از فلسفه ی ذره گرایی اُستانِس نام می برد. همان چیزی که شاگردش دموکریت و امروز به نام او مشهور است. این بحث باقی می ماند که ما "اقلیدس" نداشته ایم و یا کسی نداشته ایم که فلسفه بیاورد. شاید تعجب کنید اگر بگوییم اقلیدس هم ایرانی و از آسیای صغیر بوده که به اسکندریه می رود و کارش را در آنجا شروع می کند. او هیچگاه در یونان نبوده است.

با وجود این، به نظر من تاریخ دانش را بد فهمیدیم، تاریخ دانش را عوضی فهمیدیم. تاریخ دانش از جایی شروع نمی شود که همه اش تئوری یا نظری باشد با همه اش عملی. تاریخ دانش از مراحل مختلف پی در پی عملی و نظری هر دو گذشته است. آنرا کمی روشن تر کنیم پیش از یونانیان، از ابتدای بشر تا 600 سال پیش از میلاد که طولانی ترین دوران پیشرفت بشر بوده و خیلی هم پیشرفت کرده بود، همه چیز به خاطر عمل بود، بخاطر نیاز بوده. اگر ریاضی کار می کردند و یا اینکه به اخترشناسی روی آورده بودند همه به خاطر نیاز بوده ولی علم را برای نیاز به کار بردن اشتباهاتی به همراه می آورد. برای نمونه در مصر باستان، در ایلام و بابل برای مساحت هر چهار ضلعی، مجموع دو ضلع روبرو را نصف کرده و سپس در هم ضرب می نموده اند. امروز می دانیم این تنها برای مستطیل درست است، نه برای هر چهار ضلعی دیگر. آنها این را برای کرت بندی زمین به کار می بردند که تقریباً به شکل مستطیل بوده و اگر هم اشتباهی می شده، در عمل مهم نبوده و اثری نداشته. ولی این اشتباهات آنها را بیدار کرد به خصوص در هندسه ی ایلامی های خودمان بیش از بابلی ها کار کردند. آنها روی هندسه کار می کردند. می دانیم در هندسه قضیه ای به نام فیثاغورث که در مثلث قائمه مجموع مجذور دو ضلع برابر است با مجذور وَتَر. همه قبول دارند که این قضیه مربوط به فیثاغورث نیست، بعد ها به او نسبت داده اند.

در اواخر دوره ی قاجاریه، به وسیله ی فرانسوی ها، چیزهایی در ایلام پیدا شده که بردند به فرانسه و خوشبختانه آن را چاپ کردند. در میان آنها 17 مورد مثلث قائم الزاویه با ضلع های مختلف هست که همان نتیجه را داده است و به نظر می رسد که آنها دنبال راه حل کلی بودند که یک نمونه اش باقی مانده که ما پیدا کرده ایم و هست.